مختوم‌قلی فراغی در سال 1102 دیده به جهان گشود و در سال 1169 یا 1176 شمسی در گذشت. مختوم‌قلی بزرگترین شاعران زبان ترکمنی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مردم ترکمن به شمار می‌آید. پدرش نام وی را به دلیل پیمان برادری كه با شخصی به نام (سلیم مختوم) بسته بود (مختوم‌قلی) به معنای (غلام مختوم) گذاشت.

مختوم قلی فراغی | تلنت سیتی

مختوم‌قلی در سال ۱۱۰۲ هجری خورشیدی در روستای حاجی‌قوشان در شمال‌شرق گنبد کاووس به دنیا آمد. واژهٔ مختوم به معنی «خدمت‌کرده‌شده»، فرد دارای خدمت‌کار، و سرور است و قلی به معنای غلام؛ و مختوم‌قلی به معنای «غلام سرور» برپایهٔ برخی منابع محل تولد وی در منطقه‌ای به نام گینگ‌جای نزدیک مراوه‌تپه بوده‌است. پدرش دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و گوگلان و مادرش ارازگل از طایفهٔ گوکلان، تیرهٔ گرکز بودند. تحصیلات ابتدایی و زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسهٔ شیرغازی در خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان. او در جوانی عاشق دخترخالهٔ خود منگلی شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگ‌تر خود عبدالله در افغانستان که به درخواست احمد شاه درانی (جانشین نادرشاه افشار در نیمه شرقی ایران و افغانستان کنونی) به آن‌جا رفته بود با بیوهٔ برادر خود به نام آق‌قیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نام‌های بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند. مختومقلی در سال ۱۱۶۹ ه‍.ش در کنار چشمهٔ اباساری در دامنهٔ کوه سونگی داغ درگذشت. او را در کنار روستای آق‌تقه در ۴۰ کیلومتری غرب مراوه‌تپه (شمال‌شرق استان گلستان) و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند. وی سومین از 6 فرزندی بود كه از خداوند به دولت محمد آزادی و همسرش (اورازگل) ارزانی می‌دارد.مختوم‌قلی از 9 سالگی به سرودن شعر می‌پردازد و اشعاری در قالب مسمط مربع مناسب كاربرد بخشیان می‌سراید. (نیازصالح) دومین معلم اوست. بعد در مدارس (ادریس بابا) روستای (قیزیل‌آیاق) مدرسه (گوكل تاش) بخارا خوشه‌چینی از خرمن معرفت را ادامه می‌دهد. سپس با (نوری كاظم بن ماهر) از تركمنان سوریه مأنوس و رفیق می‌شود و با او در شهرها و بلاد مختلف چون افغانستان، هندوستان و ازبكستان سیر و سیاحت می‌كند. آن 2 با سفارش مدرسین مدرسه خواجه احمد یسوی به مدرسه شیرغازی در خیوه می‌روند. مختوم‌قلی در این مدرسه به تحصیل علوم دینی پرداخته و به 3 زبان تركی، فارسی و عربی تسلط داشت. تخلص وی فراغی است اما غالبا در پایان بند آخر اشعارش نام خود (مختوم‌قلی) را می‌آورد.

مختوم قلی فراغی و برادر گمشده اش | تلنت سیتی

مختوم‌قلی در شعر خود مسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمن‌ها و تقبیح جنگ‌های آن دوران به خصوص حملهٔ نادرشاه افشار می‌پردازد. او در مورد حمله نادر به ترکمن‌ها با وجود کمک‌های قبلی ترکمن‌ها در اوایل حکومت او شعری گفته که در آن نادر را فتاح و محکوم به فنا می‌نامد و از عواقب کشتار آگاه می‌کند:

بوگون شاه سن ارتیر گدای بولارسن                                                ایلدن گوندن جدا بولارسن

قازانارسن چوخ گناه نی سن فتاح                                                  بیرگون جانین چیقیپ فدا بولارسن

امروز شاهی، فردا گدایی                                                              از ایل و زمان جدایی

خیلی گناه‌کاری ای فتاح                                                              عاقبت روزی کشته و فدایی

پیش‌بینی او بزودی با ترور نادرشاه توسط یکی از اقوام خود به واقعیت پیوست. او هم‌چنین مسائل اجتماعی هم‌چون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل مواد مخدر را مورد توجه قرار می‌دهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و به‌طور کلی مورد غضب اغلب خان‌ها و قدرتمندان زمان خود بود.

آرامگاه مختوم‌قلی فراغی | تلنت سیتی

در دهه ۱۳۷۰ آرامگاهی برای مختوم‌قلی فراقی ساخته شد. ساخت این آرامگاه در سال ۱۳۷۸ پایان یافت و در ۲۸ اردیبهشت هم‌زمان با سال‌گرد تولد او با حضور و سخن‌رانی صفر مراد نیازوف رئیس‌جمهور وقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد ایران افتتاح شد. در زادروز فراقی همواره جمعیت زیادی از مردم منطقه و مقامات دولت ایران و ترکمنستان برای برگزاری مراسم به این آرامگاه می‌آیند. پدر مختوم‌قلی فراغی (دولت محمد آزادی ) یكی از علما و دانشمندان زمان خویش و مولف كتاب (وعظ آزاد) و هم‌چنین امام بزرگ‌ترین مسجد گوكلان ها بوده است و با این اوصاف وی شخصیتی دینی است. مختوم‌قلی فراغی نیز یكی از علما و عرفای بزرگ وقت خویش بوده است. عموماً در این باره كه شخصیتی دینی مانند دولت محمد آزادی و فرزند وی مخدوم‌قلی فراغی به قوانین فقهی آگاهی داشته‌اند.

مختوم قلی فراغی | تلنت سیتیشاعر در ابیات بالا با گفتن «ظالم فلك قهبه فلك / چرخ جان لاری قیلدینگ هلاك» از دست فلك می نالد و خطاب بدان می گوید جان های بسیاری را هلاك كردی ، منگلی از این جهان درگذشته است وبدین جهت ازخواهر خویش می طلبد كه در سوگ منگلی اشك بریزد.عبدالله برادر شاعر هنگامی مفقودالاثر شد كه مختومقلی 23 ساله بود و 9 سال بعد در سن 32 سالگی شاعر به یاد برادر مرثیه كجا مأوا گزیده ای برادر عبدالله را می سراید . و بنا به فرهنگ آن زمان مختومقلی نمی تواند تا آن سن مجرد باقی مانده باشد و پدرش دولت محمد آزادی چنین اجازه ای نخواهد داد. شعری از مختومقلی فراغی وجود دارد كه گواهی می دهد وی در سن 17 سالگی ازدواج كرده و در 20 سالگی همسرش را از دست داده است:

اون یدیه یتمده عشقینگ اویونه گیردیم
آلدیم بیر نازنینی، ذوق ایله صفا سوردوم
ییگریمه یتمده فلك جبرینی گوردوم
اجل آلدی یاریمی، فلك غمخانه گلدی

پرفسور دكتر محمت سارای می نویسد:« مختوم‌قلی با دیگر گوكلان‌ها 2 بار به اسارت ایرانی‌ها درآمد، و شاهد تهاجم ویران‌گر نادرشاه، كه خودش هم تركمن بود به كشورش شد. بنابراین بی‌رحمی نادرشاه را در شعر خود بنام فتاح محكوم كرد و موردانتقاد قرار داد: 

توقتل و غارت به این سرزمین آوردی به‌جای عدالت، ضربه بر چشمان ما می‌زنی
بی‌گناهان را به چهل ضربه شلاق محكوم می‌كنی مارا غرق سیلاب خون میكنی، فتاح !
مردم تركمن از جور تو اشك می‌ریزند دره غم‌ناك من از خون مردم سرخ فام شده
سرها بلند خواهد شد، اما تخت تو كو؟ اثری از آن باقی نخواهد ماند فتاح !
از جمله رؤیاهای مختوم‎قلی بود كه تركمن‌ها را مردمی متحد و یك‌پارچه ببیند. در این باره می نویسد :

 ملت متحد بسان لاله می‌شكفد یموت، تكه، یازیر و گوكلان در یك خط پیش می‌روند. دوران شاعر گران‌قدر تركمن، دوران پرآشوبی بود،… جنگ بین خان‌های مختلف (تركمن) اوضاع اجتماعی را بسیار پریشان ساخته بود جنگ‌های داخلی نیز مزید بر علت بود از این جهت بود كه در سراسر اشعار مختوم‌قلی وحدت قومی، شجاعت و پای‌مردی در مقابل ظالمان نمایان است. او از تركمن‌ها مصرانه می‌خواست كه یك‌پارچه و متحد شوند، چون این تنها راهی بود كه می‌توانستند در برابر دشمنان تركمنستان مقاومت كنند. او می نویسد: 

 اگر تركمن‌ها تصمیم قاطع بگیرند دریای قلزم و رود نیل را خشك می‌كنند
تكه، یموت، گوكلان، و ایل علی همه این 5 ایل باید یك خانواده شود !
در جای دیگر می گوید:( یموت، گوكلان اگر متحد شوند و قشون بكشند، صحرا پر از آنان می‌شود و اگر تكه‌ها و سالورها هم از شرق بیاید حتی دره ها هم پر می شود). محل فوت مختوم‌قلی در چشمه آباساری نزدیك مراوه تپه است و مقبره این شاعر گران‌مایه در شمال گنبد كاووس محلی به نام (آق توقای) قرار دارد.

آرامگاه مختوم‌قلی فراغی | تلنت سیتیدرباره حضرت مختوم‌قلی فراغی بسیاری از نویسندگان مطالب بسیاری نوشته اند. وامبری می گوید:( اوتركمنی بوده از اهل گوكلان كه مقام قدوسی داشته است. درآن تاریخ جنگ داخلی بین یموت وگوكلان بیدادمی‌كرد… روح بافتوت آن شاعر نتوانسته بود منظره آن جنگ‌های برادركش را ببیند وامبری باز در مورد اشعار وی می نویسد : مجموعة اشعار مختوم‌قلی دارای جنبه خاصی است بدین معنی كه: اولاً نمونه كاملی از لهجه خالص تركمنی را به‌دست می‌دهد. ثانیاً در نوشته‌هایش یك قاعده و نظم محكمی وجود دارد كه در سایر محصولات ادبی شرق بندرت دیده می شود مخصوصا وقتی راجع به پرورش اسب یا طرز استعمال اسلحه یا فنون جنگی (الامان) صحبت می كند. الكساندر شودزكو می‌نویسد: (مخدوم‌قلی هنگام مرگ هم‌چون قدیسین، محبوب بود. وی از محبوب‌ترین شعرای خراسان و تركمن است. اشعار قلیلی كه از او به‌جای مانده، نشانه ایست ازخلاقیت آن ابرمرد. دراین‌جا بایست به یكی ازویژگی‌های اشعارش اشاره كرد وآن عشقی است كه مخدوم‌قلی به طبیعت دارد. عشقی چنین، در بین شعرای آسیائی نسبتا نادر است.تأملات فلسفی وی درپوچی نعمات دنیوی را نیز باید متوجه بود. در كشوری چون ایران كه مذهب و شعر مهم‌ترین جنبه‌های تمدن مردم اند، مخدوم‌قلی خدمتی بسزا كرده است. مورخ و مستشرق شوروی، پرفسور برتلس مخدوم‌قلی رابه جام جم تشبیه كرده است و حقاً تشبیه درستی است. زیرا اگر در جام جم نقش جهان نمودار می‌شد، سخنان مخدوم‌قلی هم منعكس كننده و آئینه تمام نمای دنیا و زبان و احساس و ادراك انسان‌ها از جهان است. مخدوم‌قلی از نوادر اندیشمندانی است كه به مباحث اجتماعی و سیاسی علاقه مند بود. صفت شهامت و راستی را تاكید نموده است و تركمن‌ها را از تفرقه و خان‌خانی برحذر داشته است. عشق به آزادی، آگاهی و حاكمیت محرومین در اشعارش متجلی است. اشعار این شاعر بزرگ تركمن در بین قبایل و طوایف تركمن پراكنده گردیده است. كه پس از مرگش درصد جمع آوری اشعار او برآمده و بصورت دیوانی طبع و نشر گردید. طبق گفته خود شاعر كتابی كه طی پنج سال تلاش تالیف كرده بود نیز از بین رفته است. شاعر در این باره می گوید: (دشمن در غفلت به ما حمله كردند و هم‌سالان و دوستانمان را به اسارت بردند و كتابی را كه 5 سال در نوشتن آن تلاش كرده بودم قزل‌باش‌ها از دستم گرفتند تعدادی از ما را دست بسته برده كردند و تعدادی نیز در پشت آن‌ها به ماتم نشستند. وآن‌ها را به بازار برده فروشی برای فروش روانه ساختند وبرای هر كدام قیمتی گذاشتند. كه این مطلب نشان می‌دهد كه تركمن‌ها خود در آماج حملات وحشیانة قزل‌باش‌ها یعنی سربازان دولت قاجار بودند كه تركمن‌ها را به اسارت می‌بردند و به فروش درمی آوردند.

منابع: blogfa , wikipedi