وقتی فردی می‌میرد صاحبان عزا با شیون‌های خود همسایگان را خبر می‌كنند، سپس همگی جمع شده با صدای بلند برای خوبی‌های وی و نیز در جدایی او گریه می‌کنند. اگر مرده زن باشد، از پدر یا برادر وی اجازه می‌گیرند كه آیا در طایفه شوهر دفن گردد یا می‌خواهند او را به میان طایفه خودشان ببرند اگر زن جوان باشد و بچه به دنیا نیاورده باشد معمولاً برای دفن به طایفه خودشان می‌برند. ترکمن‌ها، خبر درگذشت يک فرد را بسيار محترمانه به يکديگر می‌رسانند. به طورمثال، هيچ گاه جمله «فلانی اؤلدی» (فلانی مُرد) را به کار نمی‌برد و آن را جمله ای غيرمؤدبانه و ناشيانه می‌دانند و به جای آن عامه مردم غالباً می‌گويند: «فلانی آيريلدی» (يعنی: فلانی درگذشت) «فلانی يوغالدی» (يعنی: فلانی غايب شد) و يا «فلانی دونيأدن اؤتدی» (يعنی: فلانی از دنيا رفت).

ترکمن‌ها هيچ گاه پشت سر فرد متوفی غيبت نمی‌کنند و اين امر را گناهی بزرگ می‌دانند. از نياکان ترکمن به آن‌ها توصيه شده است که پس از فوت شخص، حتی دشمن وی نيز نبايد بدی‌های او را بگويد و شايسته آن است که در باره‌ی کارهای خوب آن فرد و صفات مثبت مرحوم صحبت شود.

 در برخی از مناطق ترکمنستان رسم بر اين است که در داخل کفش نمازگزاران نماز ميت، پولی می‌گذارند. مراسم تدفين بين ترکمن‌ها در سکوت کامل انجام می‌شود. پس از پايان يافتن مراسم دفن ـ که آن نيز رسوماتی دارد که در اين مقاله از ذکر آن صرف نظر کرده‌ايم فاتحه خوانده می‌شود که در ترکمنی به آن «آيات اوکاماق» می‌گويند.

 پس از آن، يکی از نزديکان متوفی رو به حضار کرده و با ذکر نام وصی، اعلام می‌کند که هر کس بدهی و يا طلبی از متوفی دارد، به وصی مراجعه نمايد. همچنين رسم است که پس از خواندن نماز ميت و خاکسپاری، پيشنماز با صدای بلند رو به حضار می‌کند و با ذکر نام متوفی، می‌پرسد: «فلانی نأهيلی آدام دی؟» (يعنی: فلانی چگونه آدمی ‌بود؟) و همه ی حضار می‌گويند: «اونگات ـ قووی آدام دی» (يعنی: آدم خوبی بود) اين سؤال و جواب سه بار تکرار می‌شود.

مراسم تشییع جنازه | تلنت سیتی

بين ترکمن‌ها رسم بر اين است که بيل و ديگر ابزاری که برای کندن قبر و خاکسپاری از آن‌ها استفاده شده، به درازا روی زمين نمی‌اندازند، بلکه پس از آمدن به منزل متوفی، آن‌ها را به شکل عمود، بر ديوار خانه تکيه می‌دهند. معمولاً در بين ترکمن‌ها سوم، هفتم، چهلم و سال متوفی را می‌گيرند و اين روزها را به ترتيب «اوچی»، «يدی سی»، «قيرقی»  و «ييلی» می‌نامند.

در اين روزها، مراسمی‌ گرفته می‌شود و نذری داده می‌شود که به آن «صدقه» می‌گويند. اين ايام را ترکمن‌ها «مرحومينگ بِللی گونلری» (يعنی: ايام مشخص مرحوم) نام داده اند. ترکمن‌ها وقتی سواره يا پياده از کنار گورستان می‌گذرند، رسم است که در همان وضعيتِ گذر، فاتحه ای بخوانند و دست به صورت خود بکشند.

 اين رسم به قدری رسمی‌ و مؤکد است که حتی آن‌ها که خواندن فاتحه را نمی‌دانند، به نيت قلبی، به هنگام گذر از کنار گورستان، دست به صورت خود می‌کشند و از خداوند، طلب رحمت و آمرزش می‌کنند. اين رسم بين ترکمن‌های ايران و ترکمنستان رسمی‌ مرسوم است. در اين حالت، آن که پشت فرمان خودرو نشسته، حتماً راديو و يا دستگاه ضبط خود را خاموش و يا صدای آن را به حداقل می‌رساند.

 يکی ديگر از رسومات بين ترکمن‌ها، گذاشتن کلاه و يا عرق چين بر سر، به هنگام شرکت در مراسم فاتحه خوانی و عزا که ترکمن‌ها به آن «ياس» می‌گويند است. در بين ترکمن‌های ايران، فقط صاحب عزا و نزديکان متوفی کلاه يا عرق چين بر سر می‌کنند و بر شرکت کنندگان در مراسم عزا، فاتحه خوانی يا خاکسپاری، اين پوشش سر الزامی ‌نيست و عيب نمی‌دانند اما در ترکمنستان، رسم بر اين است که شرکت کنندگان در اين گونه مراسم نيز همچون صاحب عزا، کلاه می‌پوشند و آن را احترام به صاحب عزا می‌دانند.

 در ترکمنستان وقتی در بين ترکمن‌ها فردی فوت می‌کند، شرکت کنندگان در مراسم، الزاماً کلاه به سر می‌کنند و غالباً نيز کلاه‌های خز دار بر سر می‌کنند. اين رسم بين ترکمن‌های ترکمنستان رسمی ‌موکد است و بر متخلفين از اين قاعده، عيب می‌شمارند. پوشيدن لباس سياه در اين گونه مراسم، چه از سوی صاحب عزا و چه شرکت کنندگان در اين گونه مراسم، مرسوم نيست اما پوشيدن آن را عيب نمی‌دانند.

صاحب عزا و نزديکان و حتی همسايگان متوفی، حداقل تا مراسم چهلم متوفی، هيچ سازی و يا آهنگی را گوش نمی‌دهند و جشن عروسی بر پا نمی‌کنند. صاحبين عزا و نزديکان متوفی، تا روز چهلم، ريش و سبيل خود را نيز نمی‌تراشند. تا سوم متوفی، رسم است که در آن خانه غذايی پخته نشود و در اين مدت، همسايگان متوفی برای بازماندگان و صاحب عزا، غذا درست می‌کنند. وقتی فردی فوت می‌کند، آشنايان دور و نزديک برای شرکت در مراسم تدفين، سوم، هفتم و غيره، به خانه متوفی می‌آيند.

از ديرباز رسم بر اين بوده و هست که زنان با در دست داشتن بقچه‌ای متشکل از سه عدد نان، به خانه ی صاحب عزا می‌آيند. (اصولاً انتخاب شمارگان فرد برای اين گونه مراسم، نشانه ای از کم بودن فرد از ميان جمع است) زنان صاحب عزا نيز يکی از آن سه نان را برمی‌دارند و آن بقچه را با دو نان برمی‌گردانند. (شايد به اين مفهوم که آرزو می‌کنند در خانه‌ی آورنده ی بقچه، شادی باشد. انتخاب شمارگان زوج را می‌توان نشان سعد و شادی دانست).

دعاها و اصطلاحات مربوط به عرض تسليت:
پرکاربردترين عبارات دعايی برای عرض تسليت به صاحب عزا در بين ترکمن‌ها، چنين است:
ـ الله رحمت اتسين (خدا رحمت کند)                            
ـ ايمانلی بولسون (ايمان بدرقه ی راهش باد)
ـ ايمانی همرا بولسون (ايمان بدرقه ی راهش باد)              
ـ روحی شاد بولسون (روحش شاد باشد)
ـ جايی جنت بولسون (جايگاهش در جنت باشد)  
ـ جايی جنت دن بولسون (جايگاهش در جنت باشد)
ـ جايی بهيشت دن بولسون (جايگاهش در جنت باشد)  
ـ الله قلب نگيزا گينگ ليک برسين (خدا سعه صدر به شما بدهد)
ـ ايزی ياراسين (بازماندگانش افرادی قابل، بار بيايند)

البته کاربرد برخی از اين عبارات، بسته به سن متوفی، اندکی متفاوت است. اگر متوفی کودک و خردسال باشد، غير از برخی عبارات عمومی‌فوق الذکر، غالباً اين عبارات را نيز می‌گويند:
ـ عوض اوغلونی برسين (يعنی: عوضش پسری بدهد)   قالانلارينگ جانی ساغ بولسون (يعنی: ديگر فرزندانت سلامت باشند)

در مکاتبات (رسمی ‌و غير رسمی) برای عرض تسليت به صاحب عزا، اين عبارات دعايی ـ بسته به سطح جايگاه اجتماعی فرد متوفی اندکی شکل اديبانه به خود می‌گيرند.

 غالب اين عبارات و اصطلاحات دعايی چنين است:
ـ جايی جنت دن، اورنی اوچماخ دان بولسون (جايش در جنت و جايگاهش در بهشت باشد)
ـ جنّت دن جايی، اوچماخ دان پايی بولسون (جايش در جنت و جايگاهش در بهشت باشد)
ـ بييک الله تعالی، ايمان بايليقينی برسين (خداوند متعال غنای ايمان به او عطا نمايد)
ـ ياتان يری ياغتی بولسون (آرامگاهش نورانی باشد)
ـ عوضينی دولوپ بولماجاق بو آغير ييتگی ده، سيزه صبر ـ طاقت لی ليق و مردليک ديله يأرين (برای شما در اين ضايعه ی سنگين، بردباری و مردانگی مسئلت می‌نمايم)
ـ آراميزدان باقيّته گؤچ إدنه، ايمان بايليقينی ديله يأرين (برای آن سفر کرده که از ميان ما رفته، غنای ايمان مسئلت می‌نمايم)

ترکمن ها در زمان مرگ و حالت احتضار ملایی را بر بالین مریض حاضر می‌کنند که سوره ی یاسین بخواند. پس از مرگ، مرده را در داخل «اُی» غسل می‌دهند امروزه در یکی از اتاق‌های خانه اش و کفن می‌پوشانند و در وسیله‌ای چوبی شبیه برانکار (به جای تابوت) قرار می‌دهند و در مسجد محل امروزه در مسجد جامع نماز میت به جای می‌آورند. پس از آن، به صورت کاروانی از مشایعین در حالی که چاشو روسری ابریشمین بر روی جسد کشیده‌اند، به گورستان می‌برند و به خاک می‌سپارند. در مراسم نماز میت و خاکسپاری، زنان حق شرکت ندارند.
ترکمن‌ها، قبر را به گونه‌ای می‌كنند كه دارای دو قسمت باشد بدین معنی كه ابتدا قسمتی از زمین را به عمق یك متر در 2*5/1 متر می‌كنند و سپس ضلع غربی آن را مجدداً به اندازه انسان شروع به كندن می‌كنند و بعد حاضرین پارچه یا چارقد روی میت را برداشته روی قبر با دست نگه می‌دارند و مرده را به آرامی در محلی كه كنده اند قرار می‌دهند چادر به گونه ای حائل است كه آسمان و ناظرین بالائی هیچ كدام قرار گرفتن مرده را نمی‌بینند. سر مرده را به سمت شمال و صورت را به سمت قبله قرار داده و در مقابل چشمان وی به دیوار قبر دعایی موسوم به «كوكرك دغا» (آیاتی از قرآن مجید) نوشته بر دیواره قبر می‌چسبانند به این اعتقاد هنگامی كه نكیر و منكر برای سؤال آمد چشمان مرده به آن دعا افتاده بتواند جواب دهد و روح متوفی را از آسیب ارواح خبیثه حفظ می‌کند.

مراسم تشییع جنازه | تلنت سیتی

بعد چوب و نی را به گونه ای اریب قرار می‌دهند و به تدریج خاك روی لحد می‌ریزند. خاك روی گور را به اندازه كوهان شتر بر جسته می‌كنند. در حین خاك ریختن بر سر گور دو قطعه چوب به طور عمودی یكی در محل سر و دیگری در محل پای مرده قرار می‌دهند و به آن بندهای كفن را می‌بندند. در تمام مدت خاکسپاری، ملایی، مشغول تلاوت آیات قرآنی است.
در هنگام گذاشتن جسد در داخل گور، یکی از حاضرین با صدای بلند می‌پرسد: «این مرحوم چگونه آدمی بود؟» حاضرین شهادت می‌دهند: «آدم خوبی بود.» با این امید که فرشتگان ناظر «لبیک» بگویند و در نزد خداوند، شفاعت کنند.
پس از مراسم خاک سپاری، ملای همراه، آیاتی را در نثار روح متوفی تلاوت می کند و حاضرین «آمین» می‌گویند. آنگاه بین حاضرین نان و سکه ی پول به عنوان «خیرات متوفی» تقسیم می‌کنند که معمولا به شخص گورکن یا نگهبان گورستان داده می‌شود.

مراسم تشییع جنازه | تلنت سیتی

با اتمام مراسم دعاخوانی، مشایعین جنازه، به خانه ی صاحب عزا بر می‌گردند. در این محل روحانی محل، باز هم آیاتی از قرآن کریم قرائت می‌کند و حاضرین به روح متوفی نثار می‌کنند و با تشکر صاحب عزا متفرق می‌شوند و فقط اقوام، دوستان و نزدیکان، باقی می‌مانند.
از دیگر مراسم سوگواری این است که صاحبان عزا، مدت یک هفته به سوگ عزیز از دست رفته ی خود می‌نشینند و دوستان و آشنایان دور و نزدیک به حضور می‌آیند و با خواندن فاتحه تسلیت می‌گویند.
در تمام مدت این یک هفته و در مجلس مردان، روحانی محل یا یکی از طلبه‌های جوان، در خانه متوفی می‌نشیند و با حضور مهمانان تازه وارد، آیاتی از قرآن کریم تلاوت می کند و حاضرین «آمین» می‌گویند و برای مرده، از درگاه خداوند متعال، طلب مغفرت می‌کنند.
مراسم یادواره ی متوفی پس از روز هفتم، در روزهای سی ام، چهلم، ماه دوم، ماه سوم و صدمین روز به همان سبک و سیاق 7 روز اول تکرار می‌شود، پس از آن، این مراسم تا یک سال، ماه به ماه و بعد از یک سال، سال به سال دوام می‌یابد. اگر متوفی پدر خانواده باشد، مخارج روزهای سوگواری به عهده‌ی پسر بزرگ خانواده است که جانشین پدر محسوب می‌شود و یا به عهده‌ی فرزندی است که نام پدر را به نوزاد خود برگزیده است، در چنین حالتی، نوزاد را اهل خانه «دَد» یعنی پدر خطاب می‌کنند.
مراسم سنگ گذاری معمولا روز هفتم یا سی ام یا چهلم فوت انجام می‌شود. در این روز همه‌ی افراد خانواده بر سر قبر می‌روند و با صرف مقداری نان یا خرما یا میوه برای مرده خود، فاتحه می‌خوانند و به روحش درود می‌فرستند.
سنگ گور معمولا به شکل سر قوچ است که در نزد ترکمن‌ها مظهر قدرت و باروری است. از مراسم دیگر، این که اگر از متوفی ملی مانده باشد، ورثه پس از پایان سوگواری، با حضور روحانی محل، تقسیم ارث می‌کنند و آن را اصطلاحا «حلال لاما» می‌گویند یعنی حلال کردن اموال متوفی از طریق ارث بین ورثه.

منابع: bayragh، beytoote