شهرستان راز و جرگلان شهرستانی در استان خراسان شمالی و به مرکزیت شهر راز است. بخش راز و جرگلان در سال ۱۳۹۲ به شهرستان تبدیل شد و پیش از آن بخشی از شهرستان بجنورد بود. این شهرستان شمالی‌ترین شهرستان استان خراسان شمالی و استان‌های خراسان است. 75 درصد از مردم راز و جرگلان را ترکمن‌ها تشکیل می‌دهند که اهل تسنن هستند. از دیگر اقوام این شهرستان می‌توان به رازی‌ها، ترک‌ها، کردها و تات‌ها اشاره کرد. این شهرستان از سه بخش مرکزی راز، جرگلان و غلامان تشکیل شده است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت راز و جرگلان در سال ۱۳۹۵برابر با ۵۹۲۱۰ نفر بوده‌است. این شهرستان از شمال با کشور ترکمنستان، از جنوب و غرب با شهرستان مانه و سملقان و استان گلستان و از شرق با شهرستان بجنورد هم‌مرز است.بخش وسيعي از شهرستان راز و جرگلان مناطق كوهستاني و دره‌هاي نه چندان عميق است. به طور كلي اين منطقه زمستان‌هاي سرد و مرطوب و تابستان‌هاي گرم و خشك دارد. حوضه‌هاي آبريز منطقه شامل رود سومبار، رود جرگلان و رود غلامان در شمال منطقه و حوضه آبريز رود تنگه تركمن در جنوب محدوده شهرستان است كه از نظر اقليمي تحت تأثير تودۀ هوايي درياي مازندران قرار دارد. رشته كوه كپه‌داغ و دره سومبار در شمال به عنوان مرزي طبيعي بين تركمنستان و شهرستان قرار گرفته و از جنوب به ارتفاعات شهرستان بجنورد و شهرستان مانه و سملقان محدود مي‌شود.در بخش جرگلان روستاها، کاملا ترکمن نشین و در بخش غلامان و بخش مرکزی راز نیز چندین روستا ترکمن نشین هستند. ترکمن های این شهرستان از طایفه‌های مختلفی از جمله تکه، گوگلن، نخورلی، مورچلی و گرکز هستند که در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. این طایفه‌ها لهجه‌های متفاوتی دارند به طور مثال طایفه تکه در روستاهایی از جمله دویدوخ (دویدوق)، چالتلپک، تکله قوز (تِگِلِک خُوز) بش دره (بش درک) و تاش نفس ساکن هستند و تنها در روستای توتلی است که طایفه نخورلی و تکه در یک روستا با یکدیگر ساکن هستند و زندگی می‌کنند. طایفه نخورلی نیز در روستاهایی از جمله تنگه ترکمن، باغلق، بک‌پولاد، گنبدلی، سوخسوهاشم، پرسه سو (پرسی سو)، سنگسار، کاریز، بهار، قوری دره، مزارلق، کرکولی، آرمودلی، خوجه لر و شهر یکه سعود ( یکه سوود) ساکن هستند و جمعیت کمی از این طایفه در دهستان حصارچه که منطقه کاملا گوگلن نشین است، سکونت دارند. طایفه گوگلن‌ها نیز در روستاهایی شامل شهرک دوولان ( دیه اوله ن)، علی آباد، کرپشلی، بچه دره، حصارچه بالا و پایین، اشتوت بالا و پایین، آیری قایه ( اگری قایه)، قره آقاچ محمد نفس و امانلی سکونت دارند. طلایفه گرکز نیز در روستای گرکز بین شهر یکه سعود و دهستان حصارچه سکونت دارند. نکته اصلی آن است که این طایفه ها در برخی پوشش‌های جزئی و لهجه با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند و هر یک از این طایفه‌ها در حفظ یک هنر با ارزش قوم ترکمن پیش قدم بوده‌اند.

راز و جرگلان | تلنت سیتی

پيشينه تاريخي راز و جرگلان

بر اساس پژوهش‌هاي مقدماتي باستان ­شناسي، شهرستان رازو جرگلان از دورۀ پيش از تاريخ مسكوني بوده و به دليل موقعيت راهبردي و منابع سرشار طبيعي اهميت ويژه‌­اي داشته است. وجود محوطه‌­هاي استقراري پيش از تاريخ در حوضه رود غلامان و تپه‌­هاي مربوط به دوره تاريخي در دره راز و دره جرگلان گواه سكونت مداوم بشر در پهنۀ اين شهرستان در دوران مختلف تاريخ بشري است.

بقعه شاهزاده نبي غلامان

بناي شاهزاده نبي غلامان در 200 متري جنوب غلامان و مشرف به آن قرار گرفته‌ است اين بنا در سال 1318 به دستور سروان امير عباس ديباج حاكم وقت منطقه و به دست استاد شيخ علي نوروزي و به شاگردي محمد رحماني تجديد ساخت شد. از ساختارهاي قبل از مرمت و بازسازي بنا امروزه اثري باقي نمانده و تمامي ساختار امروزي بناي امامزاده مربوط به زمان پهلوي اول است. اين بنا به شكل شش ضلعي ايوان‌ دار و با مصالح عمده آجر، گچ، ملات گلي و چوب است. ايوان بنا رو به شمال قراردارد يك ورودي بنا از جهت ايوان و شمال است و ورودي ديگر بنا از جهت غربي است. بنا داراي دو سنگ نوشته يكي بر بالاي سر در ورودي و ديگري در بالاي سردر ايوان است كه به سال تجديد ساخت و سازندگان اشاره مي‌كنند. با توجه به پراكندگي تعداد زيادي قطعات كاشي و آجر لعاب‌دار گويا اين مصالح نيز از جمله تزئينات بنا بوده كه امروزه از بين رفته‌است. از چگونگي تزئينات بخش داخلي بنا به دليل مرمت و پوشش يك دست گچ، شواهدي باقي نمانده است. اين امامزاده در ميان مردم منطقه بسيار مورد احترام است و گورستان امروزي غلامان نيز در اطراف آن شكل گرفته است.

بقعه شاهزاده نبي غلامان | تلنت سیتی

مجموعه تاریخی راز

قدیمی‌‌ترین شواهد توالی استقراری شهر راز، امروزه در مناطق شمالی آن در تپه تاریخی (بایر قلعه) و تپه (مجاورسفید) باقی مانده است. با توجه به شواهد باستان شناسی تپه بایر قلعه بخش کوچکی از یک استقرار بزرگ روستایی از قرون میانه اسلامی (قرن پنجم ه.ق تا به امروز) بوده‌ است.

ارگ تاريخي آلمادوشن

ارگ آلمادوشن در بلندترین بخش کوهی استوانه‌ای شکل و منفرد قرار گرفته‌است. سطح این کوه نسبتا مسطح است طول شرقی غربی این قلعه، بیش از 100متر و عرض شمالی جنوبی آن حدود500 متر است. در تمامی بخش‌های سطح این کوه آوار و توده‌های لاشه‌سنگ وجود دارد آواری که هر کدام مخروبه‌های یک بنا بوده است.

ارگ تاريخي آلمادوشن | تلنت سیتی

تپه ارگ بالا

قلعه ارگ بالا بر بلنداي بخشي مسطح از يك كوه با جهت شمال غربي- جنوب شرقي قرار گرفته است. طول شرقي غربي اين محدوده 300 متر و عرض شمالي جنوبي آن حدود 200 متر است. استحكامات و ساختارهاي قلعه تماما در بخش جنوبي آن است در ساير بخش‌هاي قلعه ديواره كوه عمودي است و صعود به آن ندارد. طول بارو كه تمامي بخش‌هاي جنوبي محدوده را مي‌پوشاند و مانع دسترسي ساده به داخل قلعه مي‌شود حدود 150 متر در جهت شمال شرقي- جنوب غربي است. تعداد برج‌ هايي كه در مسير اين بارو وجود داشته 5 عدد و نيم دايره‌اي شكل بوده‌ است. در خصوص تاريخچه اين اثر با توجه به ساختارهاي تخريب شده و همچنين با توجه به تعداد زيادي قطعات خمره شكسته در سطح محوطه، مي‌توان گفت اين اثر يك قلعه نظامي بزرگ از دوران اشكاني منطقه است. قلعه ارگ بالا با توجه به وسعت و موقعيتي كه در آن قرار گرفته است از جمله مهم‌ترين قلعه‌هاي نظامي منطقه شمال خراسان است.

تپه ارگ بالا | تلنت سیتی

بقعه سيد بزرگ

بقعه سيد بزرگ يكي از بناهاي آرامگاهي منطقه با ويژگي معماري محلي است كه در 500 متري شرق روستاي مرزي پرسه‌سو (پرسی سو) قرارگرفته است. با توجه به ويژگي‌هاي معماري، بنا مربوط به دوره تيموري است و در دوره صفوي و قاجار نيز مرمت شده است. ساختمان و پلان بقعه عبارت است از بناي چهار ضلعي شكل گنبددار. ساختمان بقعه بر سطح يك سكوي مستطيل شكل با مصالح سنگ و ملاط گل، قرارگرفته است ابعاد اين سكو 10×18 متر است كه امروزه بخش عمده‌اي از آن با ملات سيمان پوشانده شده و دو ورودي يكي در جهت غرب با هفت پله و يكي در جهت جنوب با سه پله براي دسترسي به سطح سكو ايجاد شده است. پلان اصلي بنا شامل يك ايوان بزرگ در سمت شرق و يك گنبد خانه مربع شكل است كه علاوه بر ورودي ايوان از سه جهت اصلي ديگر نيز داراي ورودي است به نظر مي‌رسد بنا قبلاً چهار طاق گنبد داري بوده كه بعداَ ايوان هم به آن الحاق شده است.

بقعه سید بزرگ | تلنت سیتی

پارک جنگلی گوینیک

پارک گوینیک در فاصله یك كیلومتری غرب روستای گوینیک در مسیر گذر مراكز پرجمعیت جرگلان و غلامان قرار دارد و امكانات خوبی برای گردشگران نیز در این پارك فراهم است.

روستای تات نشین راستقان  

راستقان از روستاهای مرزی شهرستان راز و جرگلان در بخش غلامان است و از جاذبه‌های این روستا می‌توان به ارس براخوردی، باغ پادشاهی، بقعه شاهزاده حمید، چشمه سید نصیب اشاره كرد.
در این روستا از كرك و پشم دست بافته‌هایی مانند دستكش و پاپوش بافته می‌شود و كلاه كركی بافت این روستا نیز ویژه و منحصر به فرد است.

روستای راستقان | تلنت سیتی

محوطه تاریخی راستقان

این اثر یک محوطه بزرگ استقرار روستایی از دوران‌های اسلامی میانه یعنی قرون 6 تا 8 هجری قمری در نزدیکی روستای راستقان است. طول شمالی جنوبی این محوطه حدود 250 متر است که وسعت آن از بخش‌های داخلی دره در حاشیه رودخانه شروع و تا ارتفاعات بالادست دره ادامه می‌یابد و عرض شرقی‌غربی محوطه حدود 150 متر است.

محوطه تاریخی راستقان | تلنت سیتی

چشمه فرح دین

در فاصله حدود یك كیلومتری شرق روستای فرحدین در 30 كیلومتری شهر راز، در دل درختان چنار و در كوهستان فرحدین، چشمه فرحدین جاذبه طبیعی بسیار زیبایی خلق كرده كه البته گمنام است.
با توجه به راه دسترسی و فاصله 30 كیلومتری آن از راز، كمتر از این چشمه طبیعی زیبا نام برده می‌شود اما دیدن این چشمه كه در بهار پرآب‌تر از همیشه است، یادگار زیبایی از این شهرستان در ذهن گردشگران خلق می‌كند. امام دره، نیز روستای كوچك تركمن نشین زیبایی است كه كمتر معرفی شده و در امتداد جاده روستای فرحدین قرار دارد و در شمال غربی این روستا دره زیبای پیر پهلوان یا دره سمور واقع است.

چشمه فرح دین | تلنت سیتی

اقامتگاه بوم گردی گدرسن

اقامتگاه بوم گردی گدرسن راز و جرگلان در سال 1395 با هدف خدمت رسانی به گردشگران به بهره برداری رسید. این اقامتگاه دارای 2 واحد اقامتی با متراژ حدود 120 مترمربع است که واحدها در طبقه همکف قرار گرفته‌اند. اقامتگاه گدرسن راز و جرگلان در روستای گز و در فاصله حدود 120 کیلومتری از بجنورد واقع است. فضای سنتی اقامتگاه بوم گردی گدرسن لحظات نابی را در خاطر گردشگران ثبت می‌کند و راهی برای آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم مردمان این منطقه است. به دلیل حفظ معماری سنتی و القاء حسی نوستالژیک، اتاق‌های اقامتگاه بوم گردی گدرسن راز و جرگلان فاقد تخت هستند. افراد سالمند و خانواده‌هایی که کودک خردسال به همراه دارند توجه نمایند که اقامتگاه گدرسن در قسمت ورودی دارای تعدادی پله می‌باشد. مهمانان عزیزی که به دنبال فرصتی برای دوری از زندگی روزمره و ماشینی هستند، می‌توانند دراقامتگاه بومگردی طعم زندگی به سبک ترکمنی را تجربه کنند.

اقامتگاه بوم گردی گدرسن | تلنت سیتی


این دیدنی‌ها فقط بخش كوچكی از زیبایی های این خطه است و اگر به این شهرستان سفر كنید می‌توانید در هر گوشه آن جاذبه‌ها و زیبایی‌هایی ببینید كه در نوع خود بی نظیر است.

منابع: meidoun، khorasansh، top-travel، dana