پوشش سنتی و بومی اقوام مختلف کشور میراث معنوی ارزشمندی است که نشانگر فرهنگ و تمدن هر قوم به شمار می‌رود. لباس‌های سنتی به عنوان یک عنصر فرهنگی مورد توجه قرار می‌گیرد چرا که تنها یک پوشش و لباس نیست بلکه تجلی باورها، عقاید و ویژگی‌های مذهبی، اجتماعی و هنری یک قوم و ملت است که در لباس زنان و مردان و کودکان آن نشان داده می‌شود.

لباس ترکمنی                                     

آشنایی با ترکمن‌ها

تُرکْمَن‌ها یکی از اقوام ترک تبار آسیای میانه محسوب می‌شوند که در ترکمنستان، شمال غرب افغانستان و شمال‌شرق ایران زندگی می‌کنند. آن‌ها تا اوایل قرن بیستم کوچ‌نشین بودند و به مرور در شهرها و روستاها سکونت یافتند.

ترکمن‌ها حدود ۲ درصد جمعیت ایران و حدود یک و نیم میلیون نفر از آن را تشکیل می‌دهند. بیشتر این مردم در جنوب شرقی دریای خزر و در ترکمن‌صحرا و اطراف رودخانه اترک و گرگان‌رود زندگی می‌کنند. منطقه جرگلان در استان خراسان شمالی دارای تعداد زیادی روستای ترکمن‌نشین است که پس از گذشت سالیان زیاد همچنان از لباس‌های سنتی و زیبای خود استفاده می‌کنند.

در این نوشتار شما را با انواع لباس‌های مردانه ترکمنی آشنا می‌کنیم و در نوشتاری دیگر لباس‌های سنتی زنانه را بررسی خواهیم کرد.

فهرست

  1. تن‌پوش‌ها
  2. شلوارها
  3. کلاه‌ها
  4. پاپوش‌ها

لباس مردان ترکمن از بخش هایی همچون تن‌ پوش‌، شلوار، کلاه‌ و کفش‌ تشکیل می‌شود که در ادامه شما را با هر کدام از آن‌ها آشنا می‌کنیم :

1) تن‌پوش ها

تن‌پوش‌ها همان بالاپوش‌ها هستند که ما آن‌ها را لباس خطاب می‌کنیم. تن پوش مردان ترکمن انواع مختلفی دارد که عبارت‌اند از:

دون ‌(don)

دون لباس اصیل ترکمنی است. این تن پوش ردای‌ بلندی‌ تا زیر زانوان‌ است که‌ از ابریشم‌ دوخته‌ می‌شود. دون‌ بر اساس رنگ‌ و نوع‌ بافت‌ دو نوع است:

  • « قیزیل‌دون‌» یا « قیرمیز دون‌» که از ابریشم‌ کاملا قرمز دوخته‌ می‌شود.
  • « قارما دون‌» که رنگ‌ متمایل‌ به‌ زرد دارد و رنگارنگ‌ و راه‌ راه‌ و فاقد بافت یکنواخت است.

بر حاشیه‌ دون‌ نوارهای‌ سوزن‌دوزی‌ می‌دوختند که به آن «آلاجا» می‌گویند. این نوار از دو نخ‌ تافته‌ سیاه‌ و سفید یا تیره‌ و روشن‌ تشکیل شده است. بر کمرِ دون‌ کمربندی‌ از شال‌ می‌بستند که گاهی آراسته‌ به‌ تزیینات نقره‌ است و به‌ آن‌ قوشاق و یا «تیرمه‌ شال» گفته می‌شود.

چأکمن ‌ (Çäkmen)

چأکمن ‌بالاپوشی‌ بلندتر از کت‌های‌ کنونی‌ و از کرک شتر است که دو نوع است:

  • «اینچه‌ چأکمن»‌ که از کرک ظریف‌ و مرغوب‌ تهیه می‌شود.
  • «یوغین‌چأکمن»‌ که از کرک زبر بافته می‌شود. 

ایچمک ‌(Içmek)

ایچمک، اوچمک یا سیلکمه، پوستین‌ تن پوشی برای استفاده در هوای سرد است که قسمت جلوی آن قلاب یا دکمه ندارد و آستین بلند آن از شانه به سمت مچ باریک می‌شود.  برای بستن جلوی سینه این تن پوش از قوشاق استفاده می‌کنند. قوشاق دستاری است که به دور کمر پیچیده می‌شود. ایچمک سه نوع دارد:

  • «باغانا ایچمک» که بهترین نوع ایچمک است و از پوست بره یک ماهه تهیه می‌شود.
  • «سیلکمه ایچمک» که از پوست بره 5 تا 6 ماهه درست می‌شود و پس از دباغی آن را  به‌ رنگ‌ زرد در می‌آورند.
  • «ایش ایچمک» که از پوست گوسفند تهیه می‌شود و برای پوشیدن حین کار مناسب است.

پوستین دوزی کار مردان است و زنان در مراحلی از آن همکاری می‌کنند. برای دوختن هر پوستین پنچ تا شش پوست گوسفند یا هفت تا هشت پوست نیاز است. بعد از پوست کندن، روی آن آرد جو و نمک و دوغ می‌ریزند و شش تا هفت روز در آفتاب می‌گذارند. وقتی پوست خشک شد آن را با خشت و آجر می‌مالند و در آخر کمی پوست انار ساییده شده و رنگ قرمز و آب بر روی آن می‌ریزند. بعد از یک روز پوست را با دست نرم می‌کنند و برش می‌دهند و سپس می‌دوزند.

پالتون / پالتو

روپوشی زمستانه از پارچه‌های راه راه است که به صورت دامنی بلند با آستین‌های صاف دوخته می‌شود و سوراخی در سر آستین‌ها دارد. قسمت جلوی این پوشاک از هم باز و بدون دکمه است و برای ثابت نگه داشتن آن و پوشاندن جلوی سینه از کمربندی چرمی به نام «قوشاق» بهره می‌گیرند.

قبا

قبا نام روپوشی است که از پارچه‌های راه راه و گاهی ساده تهیه می‌شود. این پوشش دارای دامنی بلند است که در دو سوی آن چاکی دیده می‌شود. دو طرف این لباس از ناحیه کمر به صورت یکنواخت گشاد می‌شود. دو طرف قبا را بر روی هم قرار می‌دهند و با بندینک و یا کمربندی چرمی آن را محکم می‌کنند.

 کوینک (Köýnek)

کوینک پیراهنی‌ ساده‌ و آستین بلند و راسته است که ممکن است یقه ‌نداشته باشد و یا یقه‌‌ای‌ کوتاه‌ و مدور و بدون‌ دکمه‌ باشد. در این لباس به‌ جای‌ دکمه‌ از بندهایی به نام «سپ یقه» استفاده می‌کنند.

چئک یقه

 چئک یقه پیراهنی ساده‌ است که یقه‌ کج‌ یا کناری‌ دارد و به آن «گزک یقه» و یا «اوزیقه» نیز می‌گویند. چاک یقه در سمت راست یقه قرار دارد و آن را با سوزن‌دوزی های‌ مفصلی به نام «جویجه بورون» (نوک جوجه‌ای) تزیین می‌کنند. سرآستین این پیراهن به گلدوزی مزین بود و «گلباغ» خوانده می‌شود. قد پیراهن‌ها معمولی و جنس آن‌ها از پارچه چلوار است. رسم بر این است که مردان میان 50 تا 60 ساله و بزرگتر پیراهن سفید بپوشند.

چاتال

چاتال به جامه‌ای سبک گفته می‌شود که از لباس خانگی کوتاه‌تر است و در گذشته هنگام آلامان (یورش به دشمن) بر تن می‌کردند.

یاپینجا

پاپینجا پوششی بدون آستین و از جنس نمد است که چوپان‌ها در زمستان آن را بر دوش می‌اندازند و درتابستان به عنوان سایه‌بان از آن بهره می‌گیرند.

(برای آشنایی با لباس‌های سنتی زنان ترکمن اینجا کلیک کنید).

2) شلوار

شلوارهای سنتی مردان ترکمن دو نوع دارد:

بالاق یا تنبان

شلوار مردانه ترکمن‌ها از تنبان‌ گشادی‌ از رشته‌های‌ پنبه‌ای‌ لیفه‌ است که سر آن‌ را با «هوتاز» یا زینت می‌دهند و به آن  «اوچغور» می‌گویند. بالاق شلواری با برش ساده است که مسن‌ترها سفید آن را استفاده می‌کنند و نوع سبز و نیلی آن توسط جوان‌تر‌ها استفاده می‌شود.

جولبار یا شلوار

جولبار پوشاکی است که در گذشته مردان کهنسال، درروزهای جشن آن را از بالای تنبان بر تن می‌کردند. پارچه جولبار گوگ ماووت یا ماهوت آبی بود که رنگی نیلی داشت. این پوشش برش معمولی و دو قسمت داشت: قسمت اصلی که قوزک پاها را پوشش می‌داد و خشتک که برشی نزدیک به ذوزنقه دو قلو داشت.

این نوع شلوار با نخی پنبه‌ای به نام «اوچقورباق» یا بند تنبان به دور کمر محکم  می‌شد که آن را از درون لیفه (جای کمر) شلوار رد می‌کردند. گاهی به دو انتهای اوچقورباق منگوله‌ای به نام «هوتاز»  یا «هوتوز» می‌آویختند.


3) کلاه ها

 کلاه در فرهنگ ترکمن‌ها جایگاه خاصی دارد و در پوشش سنتی آن‌ها چندین نوع از آن دیده می‌شود:

تلپک  (Telpek)

تلپک کلاه‌ پوستی‌ است که‌ از پوست گوسفند درست می‌شود و در گذشته انواع گوناگونی داشت:

  • بوخار تلپک (Buhar T) که نیم گرد است. پشم‌های بلند، مشکی و پیچ در پیچ این کلاه روی چشم و ابروی مرد ترکمن را پوشش می‌دهند.
  • شیپیرما تلپک (Shypyrma T)  که کلاهی نه چندان بلند است. این کلاه سر پوشی مسطح دارد که معمولا با پارچه قرمز پوشانده می‌شود و نوارهایی به شکل (+) روی آن به چشم می‌خورد.

کلاه‌های ترکمنی آستردار، پنبه دوزی شده و لفاف‌دار هستند و بر روی بوروک استفاده می‌شوند.  

بوروک  (Börük)

بوروک یا بوریک در واقع یک عرقچین‌ است که نقش‌های گوناگون‌ بر روی آن سوزن‌دوزی‌ می‌شود. هم مردان و هم زنان از این کلاه استفاده می‌کنند و در برخی‌ لهجه‌ها تاخیا (Tahýa) یا تایخا (Taýha) نیز می‌خوانند. مردان بوروک را زیر کلاه پوست می‌گذارند و پسران از آن در ایام کودکی و جوانی استفاده می‌کنند. زنان وظیفه تزیین این کلاه را بر عهده دارند و تمام نقاط بیرونی آن را با سوزن دوزی زینت می‌دهند.  این کلاه با حوصله و دقت خاصی تهیه می‌شود و درست شدن آن زمان زیادی می‌برد. 

دستار شیر شکری

دستار معروف شیر شکری، پارچه‌ای سفید با گل‌های نخودی رنگ است که آن را همانند عمامه به کار می‌برند.


 4) پاپوش

لباس سنتی ترکمن‌ها با پاپوش‌ها یا کفش‌های خاصی پوشیده می‌شود که عبارت‌اند از:

 چکمه  ‌(Çekme)

چکمه‌های‌ بلند چرمی‌ با نوک‌ برگردان‌ اصلی‌ترین‌ پاپوش‌ مردان ترکمن هستند که آن‌ها را «ایدیک» نیز می‌خوانند و در سوارکاری به کار می‌برند.

چاریق ‌ (Çaryk)

چاریق‌ کفشی نرم است که چوپانان‌ آن را از پوست‌ گاو چارقی یا چرم شتر و گاومیش‌ تهیه‌ می‌کنند. این کفش مخصوص‌ پیاده روی است و در صحرا و خاک ‌نرم‌ به خوبی پا را حفظ می‌کند. برای تهیه این پاپوش، پوست دباغی شده را در اندازه‌ای بزرگ‌تر از پا می‌بُرند و برای عبور دادن بند، سوراخ‌هایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند. سپس پای را دولاق پیچ کرده، درون برش چرم قرار می‌دهند و بندها را به دور دولاق محکم می‌کنند. این بندها به «چاریق‌باق» معروف هستند.

دولاق ‌ (Dolak)

دولاق پارچه‌ای دستباف، ضخیم و پشمی است که آن را مثل نواری به دور پا تا زیر زانو می‌پیچند. دولاق را می‌توان نوعی جوراب اما بسیار زبرتر و گرم‌تر به شمار آورد. این پاپوش را در زمستان ها می‌پوشند و آن را با چاریق‌باق محکم می‌کنند.

چپک (Çepek) یا یلکن ‌ (Ýelken)

چپک یا یلکن‌ پاپوشی تابستانی از پوست شتر است که سبکی و راحتی آن را می‌توان با دمپایی‌های امروزی مقایسه کرد.

 جوراب

ترکمن ها از جوراب‌های ابریشمی و پشمی استفاده می‌کنند که بافتن آن‌ها بر عهده زنان ترکمن است.

گبری

 مردان ترکمن در گذشته نوعی کفش به نام گبری نیز به پا می‌کردند که امروزه دیگر اثری از آن دیده نمی‌شود.


در این نوشتار درباره‌ی لباس‌های سنتی قوم ترکمن صحبت کردیم و با انواع لباس‌های زیبای مردانه آشنا شدیم. باید اشاره کنیم که تنوع در پوشاک سنتی ترکمن آن‌قدر زیاد می‌باشد که نمی‌شود همه‌ی آنها را در یک مقاله گنجاند اما سعی ما بر آن است که به طور خلاصه لباس‌های سنتی ترکمن‌ها معرفی کنیم. 

منبع : karnaval